Αυτή η βιβλιοπαρουσίαση θα αφορά σε τέσσερα βιβλία που, μέχρι τη σημερινή ημερομηνία, παρουσιάζουν την αεροπορική εμπλοκή της Ελλάδας στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Δεν θα συμπεριλάβω στη βιβλιοπαρουσίαση άλλα τρία πολύ σημαντικά πονήματα, λόγω της παλαιότητάς τους μονάχα. Εν τούτοις, επειδή αναγνωρίζω την μεγάλη αξία τους, θα τα αναφέρω ονομαστικά:

1. Οι αξιωματικοί της Ελληνικής Ναυτικής Αεροπορίας 1913-1932, Πάτροκλος Ι. Γιάγκος, Αθήνα, 1983.
   Το μικρό αυτό βιβλιαράκι με έκταση μόλις 37 σελίδες, αν και νομίζω ότι υπερκαλύπτεται πλέον από το έργο του Παλούμπη, αποτελεί μια εύκολη και κατατοπιστική παρουσίαση της δομής του Ναυτικού Αεροπορικού Σώματος εμπλουτισμένη με πίνακες των στελεχών του.
2. Ελληνικά Φτερά 1912-1932, Ηλίας Καρταλαμάκης, Αθήνα, 1983.
   Ο Καρταλαμάκης αφιερώνει περίπου 26 σελίδες στην περίοδο του Α’ΠΠ, μπορεί όμως ο αναγνώστης και εδώ να εντοπίσει πληροφορίες που δεν περιλαμβάνονται στα μετέπειτα βιβλία. Κάποιες αφορούν σε σημαντικά πρόσωπα της διοίκησης (Ζάννας, Κωνσταντίνου κλπ), ενώ άλλες αφορούν και σε τομείς που δεν αναπτύσσονται ιδιαίτερα αλλού (λχ. Εκπαίδευση σε βάσεις των Άγγλων).
3. Ιστορία της Ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας : 1908-1918, Τόμος Α’, Διεύθυνση Ιστορίας Αεροπορίας, Αθήνα, 1980.
   Ο πρώτος τόμος της 4-τομης Ιστορίας της Ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας που εξέδωσε η Διεύθυνση Ιστορίας Αεροπορίας (μετέπειτα ΜΙΣΠΑ, νυν ΔΙΣΠΑ), αφιερώνονται περίπου 80 σελίδες στην περίοδο του Α’ΠΠ, από το ‘14 και μετά (δηλαδή και πριν την εμπλοκή της Ελλάδας). Είναι μια πολύ καλή πρώτη επαφή με το θέμα, στημένη για το ευρύτερο κοινό. ‘Οπως και η πολύτομη προσπάθεια του Καρταλαμάκη (για άλλους λόγους), κερδίζει τη θέση του στη βιβλιοθήκη οποιουδήποτε ερευνητή της Ελληνικής Αεροπορικής Ιστορίας, γιατί αποτελεί την «Επίσημη» ανακατασκευή της Αεροπορικής Ιστορίας από την Π.Α. κάτι που για όσους ασχολούνται και με την Ιστορία της Ιστοριογραφίας της, έχει τη σημασία του.

Εισαγωγή:

Η Ελλάδα είχε μόλις βγει από τους Βαλκανικούς πολέμους και παρά το ξέσπασμα του Α’ΠΠ διατήρησε την ουδετερότητά της μέχρι τον Ιούλιο 1917. Η ουδετερότητα αυτή βέβαια, προωθήθηκε με αμφιλεγόμενους στόχους και έντονο παρασκηνιακό παιγνίδι από τη Βασιλεία, οδηγώντας έτσι σε έναν διχασμό (’15-’16) που άφησε ανεπούλωτες πληγές στην εθνική ενότητα και μια μακροχρόνια «βεντέτα» βίας. Η εμπλοκή των αεροπορικών μας δυνάμεων ήταν περιορισμένης χρονικής έκτασης σε σύγκριση με την συμμαχική στο δυτικό-ευρωπαϊκό μέτωπο. Πλην όμως, οι αεροναυτικές επιχειρήσεις ήταν μεγάλης σημασίας και εντός αυτών, ως μέλος της συμμαχίας, οι Έλληνες αεροπόροι του Ναυτικού διέπρεψαν, όχι μόνο κατά τα λεγόμενα των ομοεθνών μας, αλλά και κατά τις εκτιμήσεις των υπολοίπων εμπλεκομένων, αμφοτέρων πλευρών. Ήδη από το τέλος του ’16 ξεκίνησαν την εκπαίδευσή τους εντασσόμενοι στην βρετανική RNAS και πριν την είσοδο της Ελλάδας στον Πόλεμο, άρχισαν ν’ αναλαμβάνουν παράτολμες αποστολές καθώς το Κίνημα Εθνικής Αμύνης είχε ταχθεί στο πλευρό της Entente. Πέταξαν με εχθρό τον καιρό, το πυκνό αντιαεροπορικό πυρ και ορισμένους από τους άσους της Γερμανικής Αεροπορίας, σε γεγονότα που μέσα από τις σελίδες των βιβλίων αυτών, θα προκαλέσουν συγκίνηση στον αναγνώστη. Επώνυμα που έμειναν στην Ιστορία, όπως του Αργυρόπουλου (πρώτου πεσόντος της Ελληνικής Αεροπορίας), του Μωραϊτίνη ( με 9 καταρρίψεις + DSO), του Κωνσταντίνου, του Χάμπα, του Θεολόγη, του Χαλκιά, του Ψύχα, του Βελούδιου και άλλων ηρωικών αεροπόρων του Πολεμικού Ναυτικού εμφανίζονται σε πολλές από τις σελίδες, με αναφορές σε αυτούς να γίνονται από συμμάχους και εχθρούς.

Βιβλιοπαρουσίαση:

1918 Α’Παγκόσμιος Πόλεμος – Η μάχη των ελληνικών φτερών.
Συγγραφείς: Παντελής Βατάκης, Κωνσταντίνος Λαγός.
Εκδόσεις: Ψυχογιός (2025)
ISBN: 978-618-01-6035-2

Το βιβλίο αυτό αποτελεί ένα πολύ αναλυτικό χρονολόγιο των αεροναυτικών επιχειρήσεων που αφορούν στο στο κυνήγι του Γερμανικού Θωρηκτού Goeben το οποίο απετέλεσε βασικό στόχο προς εξουδετέρωση για τη συμμαχική δύναμη, ταυτόχρονα με την εξασφάλιση του ελέγχου των στενών των Δαρδανελίων. Η παρακολούθησή του από το Βρετανικό Ναυτικό, είχε ξεκινήσει πριν την επίσημη έναρξη του πολέμου και από το ‘14 και μετά, σειρά λαθών, χαμένων ευκαιριών και στιγμών ατολμίας, έδωσαν την ευκαιρία στο Goeben και το συνοδό Breslau, να καταφύγουν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Εκεί, προκειμένου να προστατευτούν, εντάχθηκαν στο Ναυτικό της έως τότε ουδέτερης, αλλά φιλογερμανικής, Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η αφήγηση επομένως ξεκινά πριν την είσοδο της Ελλάδας στον Α’ΠΠ ανακατασκευάζοντας το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα συνεχίσει μετά την επίσημη εμπλοκή της. Θα ήθελα όμως να τονίσω ότι ενώ ξεκίνησα χαρακτηρίζοντας το βιβλίο ως «χρονολόγιο», στην πραγματικότητα αποτελεί ένα ιδιαίτερα ευανάγνωστο βιβλίο Ιστορίας. Οι συγγραφείς έχουν εμπλουτίσει την αφήγηση με ενδιαφέρουσες πληροφορίες από το γενικό Ιστορικό πλαίσιο, καθώς και από το πολιτικό-διπλωματικό παρασκήνιο, ενώ ακόμα μεγαλύτερη αξία έχουν οι πολλές παραθέσεις από τα ημερολόγια, και οι αναφορές των εμπλεκόμενων αεροπόρων και ναυτικών. Κλείνει με τον θάνατο του κορυφαίου άσου των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων, του Μωραϊτίνη, που κέρδισε την εκτίμηση των συμμάχων αλλά και των εχθρών, όταν αντιμετώπισε μόνος 10 αντιπάλους πετυχαίνοντας 3 από τις καταρρίψεις του.

Θάσος – Το άγνωστο Αεροδρόμιο
Συγγραφέας: Πασχάλης Παλαβούζης.
Εκδόσεις: Ξυράφι (2016)
ISBN: 978-618-82068-6-1

Το πόνημα αυτό του Πασχάλη Παλαβούζη, παρουσιάζει μια αναλυτική Ιστορία του σημαντικότατου για το Μακεδονικό Μέτωπο του Α’ΠΠ, αεροδρομίου της Θάσου. Το αεροδρόμιο (και υδατοδρόμιο) αυτό δημιουργήθηκε λόγω της εγγύτητάς του στον άξονα Καβάλας-Νέστου, που τότε αποτελούσαν βουλγαροκρατούμενες περιοχές. Η περίοδος αναφοράς είναι ο Α’ΠΠ συνολικά, οπότε το μισό περίπου βιβλίο αναφέρεται στις προσπάθειες της αεροπορίας και του ναυτικού της Entente να δημιουργήσουν το αεροδρόμιο και να επιχειρήσουν από εκεί, ενώ από τη μέση και μετά κερδίζει γραμμές και παραγράφους η ελληνική παρουσία, καθώς η αφήγηση φτάνει στο 1916, που σηματοδοτεί την σταδιακή έξοδο της Ελλάδας από την ουδετερότητα, μεσούντος του Διχασμού. Κλείνει με το τέλος των επιχειρήσεων, μετά το γνωστό κυνήγι του Goeben και την συνθηκολόγηση των αντιπάλων. Το βιβλίο αποτελεί δυνατή πηγή πληροφοριών και για τον μελετητή της τοπικής Ιστορίας των 4 χρόνων του πολέμου, καθώς ο συγγραφέας παρουσιάζει τόσο το διπλωματικό παρασκήνιο της επεμβατικής πολιτικής των εμπλεκόμενων μεγάλων δυνάμεων, όσο και την σχέση τους με την τοπική κοινωνία. Γίνεται χρήση πολλών πηγών, ενώ παρατίθενται αυτούσιες αναφορές των γεγονότων από όλες τις πλευρές, με ιδιαίτερα ζωντανές τις αφηγήσεις των ίδιων των αεροπόρων, ακόμα και των αντιπάλων. Δυνατά σημεία του βιβλίου είναι και η πλαισίωση των κειμένων με μεγάλο αριθμό φωτογραφιών και η άριστη τεκμηρίωση (βιβλιογραφικές αναφορές και παράθεση σημαντικών στοιχείων των αεροπλάνων και των αποστολών).

Αεροπορικός Πόλεμος στη Μακεδονία 1916-17
Συγγραφέας: Παναγιώτης Γεωργιάδης
Εκδόσεις: Αδελφοί Κυριακίδη (2012)
ISBN: 978-960-467-329-2

Το βιβλίο μπορεί εύκολα να βάλει τον αναγνώστη με μια πιο «μυθιστορική» ατμόσφαιρα στην περίοδο ενδιαφέροντος. Αποτελεί μια επιμελημένη μετάφραση και συμπλήρωση του βιβλίου «War Flying in Macedonia» (1938) του Γερμανού αεροπόρου Haupt Heydemarck, Γερμανού Διοικητή του Σμήνους αναγνώρισης στη Δράμα (1916-17). Η μετάφραση και επιμέλεια προσθηκών έγινε από τον αεροπόρο Παναγιώτη Γεωργιάδη και αυτό αποτελεί εγγύηση άριστης απόδοσης ενός αεροπορικού κειμένου. Οι προσθήκες του επιμελητή λειτουργούν και ως έμμεση τεκμηρίωση, καθώς η αφήγηση του Heydemarck συνδέεται κατ’αυτό τον τρόπο με τα πραγματικά γεγονότα, ιδίως αυτά που αφορούν στους Έλληνες αεροπόρους και τα αεροδρόμια του Βορείου Αιγαίου. Ουσιαστικά αποτελεί μια μαρτυρία των γεγονότων από την πλευρά των αντιπάλων, με ιδιαίτερη μνεία στον άσσο Rudolf von Eschwege τον οποίο κλήθηκαν ν’ αντιμετωπίσουν και οι Έλληνες αεροπόροι.

Απ’ τα πελάγη στους αιθέρες: Το χρονικό της Ναυτικής Αεροπορίας 1913-1941
Συγγραφέας: Ιωάννης Παλούμπης
Εκδόσεις: Ναυτικό Μουσείο Ελλάδος (2009)
ISBN: 978-960-88535-6-0

Το εξαιρετικό χρονικό της Ναυτικής Αεροπορίας του Παλούμπη, παρουσιάζει τη γενική Ιστορία της από την ίδρυσή της μέχρι και τη γερμανική εισβολή (μετά δηλαδή και από την ενοποίηση της Αεροπορίας). Περιέχει πλούσιο φωτογραφικό υλικό σε μεγάλες διαστάσεις και εξαιρετική καθαρότητα, αλλά και χρήσιμους καταλόγους υλικού και ονομάτων που αφορούν στη Ναυτική Αεροπορία, καθιστώντας το απαραίτητο βιβλίο αναφορών για τον μελετητή της Αεροπορικής Ιστορίας. Η αναφορά του στον Α’ΠΠ είναι γενναιόδωρη και καταλαμβάνει πάνω από 60 σελίδες σε δύο κεφάλαια (χονδρικά: προ επίσημης εισόδου στον πόλεμο, και μετά). Εστιάζει κυρίως σε πληροφορίες και γεγονότα που αφορούν στην Ελληνική πλευρά και για όλες τις περιοχές δράσης των ελληνικών μοιρών (Ζ αρχικά και Η1/Η2/Η3/Η4 αργότερα), με αποτέλεσμα να δίνει μια σφαιρική εικόνα σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία που εκδόθηκαν μετέπειτα, που ανακατασκευάζουν το κομμάτι αυτό της Ιστορίας περιστρεφόμενα γύρω από πιο συγκεκριμένα γεγονότα, περιοχές ή πρόσωπα, προκειμένου να εμβαθύνουν περισσότερο σε συγκεκριμένες πτυχές της.